مقیاس پدیدههای حسی دانشگاه سائوپائولو (University of São Paulo Sensory Phenomena Scale; USPSPS) یک مصاحبه نیمهساختاریافته است که برای ارزیابی حضور و شدت پدیدههای حسی در افراد مبتلا به اختلال وسواس فکری ـ عملی (OCD) طراحی شده است. این ابزار نخستین بار توسط ماریا کونسیسائو دو روزاریو و همکاران در سال ۲۰۰۹ توسعه یافت و هدف آن سنجش تجربههای حسی و بدنی ناخوشایندی است که اغلب پیش از انجام رفتارهای اجباری یا همزمان با آنها رخ میدهند.
مبانی نظری مقیاس
پدیدههای حسی به تجربههایی مانند احساس «کامل نبودن»، احساس «درست و کامل بودن»، احساس تنش یا انرژی درونی، تمایلات پیشآگاهیدهنده و حساسیتهای حسی اشاره دارند که فرد را به انجام رفتارهای وسواسی سوق میدهند. برخلاف وسواسهای فکری که ماهیتی شناختی دارند، این پدیدهها عمدتاً ماهیتی حسی ـ هیجانی دارند و بهعنوان یکی از ابعاد مهم آسیبشناسی اختلال وسواس فکری ـ عملی شناخته میشوند.
ساختار مقیاس
مقیاس پدیدههای حسی دانشگاه سائوپائولو از دو بخش اصلی تشکیل شده است:
۱. چکلیست پدیدههای حسی
این بخش وجود یا عدم وجود انواع مختلف پدیدههای حسی را بررسی میکند. پاسخها بهصورت «وجود دارد»، «وجود ندارد» یا «در گذشته وجود داشته است» ثبت میشوند و سن شروع هر پدیده نیز مشخص میشود. خردهمقیاسهای آن عبارتاند از:
- احساسات جسمانی یا بدنی (Physical Sensations)
- احساس «درست بودن» لمسی (Just-Right Tactile)
- احساس «درست بودن» دیداری (Just-Right Visual)
- احساس «درست بودن» شنیداری (Just-Right Auditory)
- احساس ناکامل بودن یا ناتمامی (Incompleteness)
- احساس نیاز به تخلیه انرژی (Energy Release)
- تمایلات یا کششهای پیشبرنده (Urge Phenomena)
- حساسیت بیش از حد حسی (Sensorial Hypersensitivity)
۲. مقیاس شدت
شدت پدیدههای حسی در سه بُعد ارزیابی میشود:
- فراوانی (Frequency)
- ناراحتی یا پریشانی ایجادشده (Distress)
- میزان اختلال در عملکرد (Interference)
هر بُعد از صفر تا پنج نمرهگذاری میشود؛ بنابراین دامنه نمره کل شدت بین صفر تا پانزده است. نمرات بالاتر نشاندهنده شدت بیشتر پدیدههای حسی هستند.
ویژگیهای روانسنجی نسخه فارسی
در مطالعه محمدخانی و همکاران (۲۰۲۶) که روی هفتاد و دو بیمار مبتلا به اختلال وسواس فکری ـ عملی در ایران انجام شد، نسخه فارسی USPSPS ویژگیهای روانسنجی مطلوبی نشان داد:
- روایی همگرای قوی با مصاحبه بالینی مرجع پدیدههای حسی؛ ضرایب همبستگی برای زیرمقیاسها بین ۰/۳۴۸ تا ۰/۷۵۷ گزارش شد.
- روایی واگرای مناسب؛ همبستگی معناداری بین نمرات USPSPS و شدت وسواس (Y-BOCS)، افسردگی (BDI-II) و اضطراب (BAI) مشاهده نشد.
- پایایی بین ارزیابان بالا؛ ضریب کاپا برای وجود پدیدههای حسی برابر ۰/۸۰۱ و ضریب همبستگی درونطبقهای (ICC) برای نمرات شدت برابر ۰/۸۶۷ بود.
- در مطالعه مقدماتی، همسانی درونی مقیاس شدت با آلفای کرونباخ ۰/۸۹ گزارش شد.
شیوه اجرا
مقیاس USPSPS توسط مصاحبهگر آموزشدیده اجرا میشود و معمولاً زمان کوتاهی برای تکمیل نیاز دارد. در مطالعه حاضر، روانشناسان بالینی آموزشدیده مصاحبه را بر اساس دستورالعمل استاندارد ابزار انجام دادند.
کاربردهای بالینی
این مقیاس به متخصصان کمک میکند تا پدیدههای حس محرک رفتارهای اجباری را شناسایی کنند؛ پدیدههایی که معمولاً در ابزارهای رایج ارزیابی وسواس، مانند Y-BOCS، بهطور مستقیم سنجیده نمیشوند. همچنین این ابزار میتواند در شناسایی بیماران دارای وسواس مرتبط با تیک و نشانههای تقارن/نظمجویی که شدت بیشتری از پدیدههای حسی را تجربه میکنند، مفید باشد. افزون بر این، استفاده از USPSPS به درک بهتر ابعاد حسی ـ هیجانی وسواس کمک کرده و اطلاعات ارزشمندی برای برنامهریزی مداخلات درمانی هدفمند فراهم میآورد.
لینک دانلود نسخه فارسی مقیاس پدیدههای حسی دانشگاه سائوپائولو
Persian University of São Paulo Sensory Phenomena Scale
